ⓘ Enzyklopädie. Schon gewusst? Seite 372




                                               

Reinelement

En Reinelement is en cheemsch Element, vun dat in de Natur bloots een Isotop gifft. So en Element warrt ok anisotop nöömt. Dat heet, alle Atomen vun dit Element hebbt ünnerenanner desülvige Antall vun Protonen un Neutronen. Alle anneren Elementen ...

                                               

Tritium

Tritium is neven Protium un Deuterium en vun de natürlichen Isotopen vun den Waterstoff. De Karn ahn de Elektronenhüll warrt ok Triton nöömt. Dat cheemsch Teken för Tritium is 3 H, tomeist warrt aver vereenfacht ok blots T schreven. Titium hett i ...

                                               

Triton (Karnphysik)

Triton is in de Physik een annere Beteken för den Atomkarn oder ok dat Kation von dat Waterstoff-Isotop 3 H. De Karn sülvst warrt ok schreven as 3 H + oder mit dat Teken t. Een Triton is tohopensett ut een Proton un twee Neutronen. Dat Isotop is ...

                                               

Verfallsenergie

De Verfallsenergie is de Energie, de bi’n radioaktiven Verfall vun en unbestännigen Atomkarn freesett warrt. Se warrt as kineetsche Energie op de Verfallsprodukten un den Dochterkarn överdragen, in Form vun Gammaquanten afstrahlt un/oder as Anree ...

                                               

Internatschonal Eenheitensystem

Dat Internatschonale Einheitensystem, ok eenfach SI nöömt, is dat moderne metrische System un is dat wichigste Eenheitensystem för physikaalsche Einheiten. De Oorsprung is in de Wetenschop, man aver vundaag is dat ok in de Weertschop un den Hanne ...

                                               

Physikaalsch Grött

En physikaalsche Grött is en Egenschop vun en physikaalsch Objekt, de quantitativ bestimmt warrn, also meten warrn kann. De Tosamenhang twüschen physikaalsche Grötten warrt dör physikaalsche Gesetten beschreven. Dat Maat vun en physikaalsche Gröt ...

                                               

Atommass

De Atommass betekend de Masse vun de Atomen vun cheemsch Elementen. In Formeln warrt de Atommass mit dat Teken A schreven. Fröher weer dorto ok Atomwicht to seggt, wat aver physikalsch nich ganz richtig is. Man kann twüschen relative Atommass A r ...

                                               

Bülgenläng

De Bülgenläng is de Läng vun en Bülg. Dat is Physik. Se ward meten vun en Bülgenkopp to den annern, gliek wat vun Oort vun Bülgen dat sünd. Bülgenläng un Frequenz, dat is wo faken de Bülgen in de Sekund kaamt, hangt tosamen: Je grötter de Bülgenl ...

                                               

Dicht

De Dicht oder ok Massendicht ρ {\displaystyle \rho } is en physikaalsch Grött, de en Stoffegenschop, neemlich de Massenverdelen, beschrifft. De Begreep Dicht warrt ok as Överbegreep för en Reeg vun Dichtgrötten bruukt.

                                               

Druck (Physik)

De Druck is en intensive physikaalsche Grött, de to’n Beschrieven vun Tostännen vun thermodynaamsche Systemen bruukt warrt. Bito is dat en lineare Feldgrött.

                                               

Frequenz

De Frequenz is en physikaalsche Grött. Se beschrifft de Männigkeit vun en perioodschen Vörgang, also wo faken löpt en Vörgang af, de sik regelmatig wedderholt. Bispelen hierför sünd de Hartfrequenz vun en Person, de tomeist as Pulsslääg in de Min ...

                                               

Impuls (Physik)

Jüst so as Snelligkeit, de to disse Bewegen höört, is ok de Impuls en Vekter. Se hett also nicht blots en Grött oder Bedrag, man ok en Richt – neemlich de vun de Snelligkeit. De Impuls beschrifft physikaalsch, wat in de Ümgangsspraak as de Wucht ...

                                               

Läng (Physik)

De Läng is en vun de Grundgrötten in de Physik. Se betekent de Dimenschoon vun de linearen Utdehnen oder ok den Afstand vun twee physikaalsch Objekten toenanner. De Läng is över Meetvörschriften un de Längden-Normal defineert. Dat Formelteken dor ...

                                               

Lichtstroom

De Lichtstroom is de fotometrische Entspreken vun de Strahlungsleistung. Dat is also en lichttechnische physikaalsche Grött, de Afhangigkeit vun’t minschliche Oog vun de Bülgenläng mitinbeteihn deit. De Lichtstroom warrt nich meten, man ut Meetwe ...

                                               

Lichtstärk (Fotometrie)

De Lichtstärk is de Strahlenleistung vun en Lichtborn op’n Ruumwinkel, wicht mit de spektralen Fienföhligkeit vun’t Oog. Se ist dormit för de Fotometrie dat, wat allgemeen de Strahlenstärk is. Dat Formelteken för de Lichtstärk is I v, meten warrt ...

                                               

Metrisch Eenheitensystem

En metrisch Eenheitensystem is en Eenheitensystem, dat as en Basisgrött dat Meter oder en dezimal Veelfack dorvun bruken deit. Bispelen dorför sünd dat öllere CGS- un dat ne’ere MKS-System, dat 1960 in dat SI-System opgahn is, dat vundaag begäng ...

                                               

Ruck (Kinetik)

De Ruck is en Begreep ut de klassischen Mechanik, nipp un nau ut de Dynamik. Dat Formelteken för den Ruck is j vun’t eng. jerk oder ok jolt. Meent is mit den Ruck de Ännern vun de Versnellen mit de Tiet, de tweete Afleiden na de Tiet vun de Snell ...

                                               

Sotttall

De Sotttall is en physikaalsche Kenntall, wo swart klöört Afgas dör de stoffförmigen Emisschonen bi de Sotttallbestimmen na DIN 51 402 Teil 1 is. Dormit stellt se en Maat för de Sottkunzentratschoon in’t Afgas dor. Bestimmt warrt se dör’t Afsugen ...

                                               

Boson

Bosonen sünd in’n physikaalschen Sinn Deelken, de en ganztalligen Spin hebbt. Nöömt is dat Boson na den indischen Physiker Satyendranath Bose. To de Bosonen tellt de Liekbosonen, wat Elementardeelken sünd. Ünner de Deelken de ut lütteren Deelken ...

                                               

Confinement

As Confinement warrt in de Deelkenphysik dat Phänomen betekend, dat Quarks nich för sik allen vörkamen doot. In de Natur un in Experimenten sünd opstunns blots Quark-Antiquark-Poren Mesonen oder Quark-Tripletts Baryonen funnen worrn. Quarks gifft ...

                                               

Fermion

Fermionen sünd Deelken in’n physikaalschen Sinn, de en halftalligen Spin hebbt, also ℏ / 2 {\displaystyle \hbar /2}, 3 ℏ / 2 {\displaystyle 3\hbar /2} etc. Nöömt sünd se na den italienschen Karnforscher Enrico Fermi. To de Fermionen warrt ünner d ...

                                               

Lepton

Leptonen sünd en Klass vun Elementardeelken de tohopen mit de Quarks un de Liekbosonen dat Standardmodell vun de Elementardeelkenphysik opboot. Na eenige Schrievers billt disse dree Klassen de Fundamentaldeelkens, ut de all Materie besteiht. Hist ...

                                               

Meson

As Mesonen warrt in de Deelkenphysik en Klass vun Deelken betekent. Vun wegen jemehr ganztalligen Spin warrt Mesonen to de Bosonen tellt un höört to de Klass vun de Hadronen, wiel se vun de Stark Wesselwirken bestimmt warrt. De Begreep is in de 1 ...

                                               

Suprafluidität

De Suprafluidität oder Suprafletigkeit is in de Physik en Beteken för den Tostand vun en Fletigkeit, in den se jeed binnere Rieven verlütt. Opdeckt weer de Superfluidität to’n eersten mol 1937 vun Pjotr Leonidowitsch Kapiza, John F. Allen un Don ...

                                               

Karkenmusiker

En Karkenmusiker oder en Karkenmusikersche is en Minsk vun de Karkengemeende, de en Organist un Chordirigent is. He befaat sik mit de Musik in de Kark un beset do en wichtige liturgische Funktion met egenstännigen Verkündigungscharakter. He is fö ...

                                               

Kiepenkeerl

En Kiepenkeerl is en Höker, de mit en Kiep op’n Rügg vun Huus to Huus geiht un Saken verköfft. De Kiepenkeerl wannert vun de Stadt op’t Dörp un verköfft oder tuuscht dor to’n Bispeel Solt gegen Eier, Kees un Höhner, de denn in Stadt wedder verköf ...

                                               

Mürger

En Mürger, Mürker, Muurmann oder Murer is en Handwarker, de för dat Hoochtehn vun Muurn / Muern tostännig is. De Lehr to’n Mürger duurt in Düütschland dree Johr. Dorbi lehrt een ünner annern, en Huus nipp un nau na Plaan to boon, lehrt wat över’t ...

                                               

Sofer

Sofer is en Begreep ut dat Judendom. In de Tiet vun den eersten jüüdschen Tempel weer dat Woort för en Schriever. Later in de Tiet vun den tweeten Tempel meen dat Woort en Schriftgelehrten. In de talmudsche Tiet weer dat wedder dat Woort för en S ...

                                               

Ackerwagen

De Ackerwagen, Ledderwagen oder Oornwagen weer fröher de Wagen, mit den se op’t Feld föhrt sünd un to’n Bispeel dat Hau inhaalt hebbt. Bruukt worrn is he, bet de Treckers opkamen sünd, de denn extra Anhängers hatt hebbt. Dat güng na’n Krieg los u ...

                                               

Amazonen-Werke

Däi Gründer Heinrich Dreyer föng 1883 erstmaol mit däi Bauerräi von Weihern Getreidereinigungsmaschinen an. Laterhän mök häi uk Plöige, Kultivatoren, Tuffelnsortierer un dann 1915 den ersten Kunststreier. Häi föng uk all frau mit denn Export an. ...

                                               

Föörwenn

De Föörwenn oder ok Anwenn is de Striepen an’n Rand vun’n Acker op de Buur bi de Feldarbeit mit sien Feldmaschinen wennen deit, dat he de nächste Föör tehn oder langsföhren kann. De Acker hett also mehrsttiets twee Föörwennen an de beiden korten ...

                                               

Garv

Een Garv heet dat, wenn de Buurn dat Koorn meiht hefft un de Koornhalmen tohopen binnt. As dat Koorn noch mit de Seis meiht worrn is, wören de Garven mit de Hannen un een Koornseil bunnen, wat löter keem de Meihbinner in Mood un düsse Moschien he ...

                                               

Hau (Foder)

Hau heet dat Gras, wenn’t afmeiht un dorna dröögt is. In fröhere Tiet wöör dat Gras mit de Sessel afmeiht, vundaag geiht dat mit de Meihmoschin. Dröögt wöör dat Gras eenfach op de Wischen, dorto wöör dat denn eenige Mal ümwennt un denn weert sowi ...

                                               

John Deere

John Deere is en Ünnernehmen ut de USA, dat Fohrtüüch un Maschinen för de Landweertschop boot. Ehrn Sitt hett de Firma in Moline. Ok Maschinen för de Forstweertschop, för den Bo un för de Rasenpleeg warrt herstellt.

                                               

Kohheier

Kohheier oder ok Köher hett’in fröhere Tieten de jüngsten Knechten op’n Buurnhoff nöömt. To de hauptsäklichen Opgoven hett höört, dat se de Köh morgens no’n Melken op de Weid bringen dään, to’n Middag kemen se wedder to’n Melken in’n Stall un Noh ...

                                               

Landweertschaplich Bedrief

En Landweertschaplich Bedrief is dat lüttste Element vun de Landweertschap. Fröher hett een Bedrief mehrst Tucht, Mast un Plantenanbo toglieks maakt, hüüt sünd se mehrst spezialiseert op ene Saak. Typische Deeren sünd Keih, Swien, Höhner, Schaap ...

                                               

Mess (Bueree)

Mess is en Mengels ut den Schiet vun de Deerter inn Stall un dat Strei, tomehrst Stroh, aver ok Sagels oder Hemp. De Mess mutt regelmatig mit de Messfork oder annere Warktüüch afmesst warrn un kummt denn tomehrst op den Messhümpel. Later warrt he ...

                                               

Plantage

En Plantage oder Plantaasch is en groten Bedriev in de Woold- oder Landweertschop, de in Monokultur en Produkt for den Weltmarkt anboon deit. Sunnerlich mehrjöhrige Planten oder Duerkulturen, as Bananen, Kattuun, Holt, Öölpalmen, Koffi, Kakao, Te ...

                                               

Schaap

Dat Schaap, wat as anner Veehtüüch bi us as Huusdeert in de Landweertschop holen warrt, stammt vun dat wille Mufflon af. In de Steentiet hefft de Minschen anfungen, de willen Deerter in to fangen un up to tehn. In de Geschicht vun de Minschheit s ...

                                               

Schoof (Stroh)

Schoof heit’n een Bünnel Stroh, nadem dat Koorn utdröscht wöör, wenn de Koorn noch in Ohr sitt, heit’n dat Bünnel Garv. Dat Stroh is tohoop bunnen, lagert un ward ünnerscheidlik wieder bruukt: Vun fröher her hebbt de Buurn dat Stroh as Lager för ...

                                               

Seßel

De Seßel, ok Seeß oder Seis nöömt, is vun fröher her een Warktüüg bi de Buurn. Mit de Seßel ward Gras meiht un in fröhere Tied hebbt se ok alle Oorten Koorn dormit afmeiht. Bruukt ward se bi allen Kraam jümmer mit beid Hänn. De Seßel besteiht min ...

                                               

Stroh

Stroh is een Sammelbegreep för de utdröschten Halms vun Koorn un Paalfrüchten. De Begreep Stroh ward in’e Hauptsook bi de Buurn un dat Bohandwark bruukt. Dat Stroh vun de mihrstbruukten Koorn, wie Roggen, Gassen, Weten un Havern, sowie vun Arfen ...

                                               

Trecker

En Trecker is en Tochfohrtüüch in’e Landweertschop, wat de Buurn hemm, um op’n Acker to arbeten. Mit den Trecker künnt de Buurn de Redschoppen för’n Ackerbo trecken, ton Bispeel en Ploog, awers ok een Hänger, wo de Buur boben op ton Bispeel sien ...

                                               

Basisweert

Basisweert oder Underlying is de Naam för en Gegenstand, wo en Verdrag över afslaten wurrn is bi en Termin-, Future- oder Optschoonsgeschäft oder bi noch en anner Derivaten. De Basisweert stellt de Grundlaag dorför dor, wat for’n Weert so en Verd ...

                                               

Derivat (Weertschop)

Derivaten sünd Verdräge, wo een dat Recht mit kriggt, to en fixen Pries to kopen oder to verkopen. Düsse fixe Pries warrt fastleggt up Grund vun en Basisweert, de vun den Markt afhangen deit. Basiswerten könnt Weertpaperen ween, man ok annere Tah ...

                                               

Finanzkrise

En Finanzkrise is dat, wenn dat Finanzsystem in een Land oder en ganze Reeg vun Länner dörnanner kummt. De Weertschop geiht denn torüch un allerhand Unnernehmen in de Finanzweertschop, man ok in annere Twiegen vun de Weertschop könnt nich mehr be ...

                                               

Geldsoort

En Geldsoort is de Form vun dat Geld, de in en Staat oder Statenbund rutgeven warrt un ton Hannel un ton jede Aart vun Betahlen bruukt warrt. Hüdigendags gifft dat över de ganze Welt hen mehr as 160 amtliche Geldsorten, man bloß de US-Dollar un, ...

                                               

Kortverkoop

En Kortverkoop is dat Verkopen vun Göder, de den Verköper to de Tied, wo he jem verköfft, noch gor nich tohöörn doot. Dor kann sik dat um Waren, Geldsorten oder Weertpaperen bi hanneln. De Verköper verdeent mit den Kortverkoop Geld, wenn de Pries ...

                                               

Spekulatschoon (Weertschop)

Spekulatschoon is en Woort ut de Spraak vun de Weertschop. Dor is en Investitschoon mit meent, wo dat vunwegen en högeret Risiko ok de Chance up en högere Rendite bi gifft. Dat Woort kümmt ut de Latiensche Sprake vun dat Woort "speculor": "ik kie ...

                                               

Subprime

En Subprime-Markt is de Deel vun den privaten Hypothekenmarkt, de sik tohopensetten deit ut Kreditnehmers mit bloß ringe Bonität. Vun 1993 af an is düsse Naam, toeerst in de USA, denn in annere Länner mit engelsche Spraak upkamen. Toeerst hett da ...