ⓘ Enzyklopädie. Schon gewusst? Seite 371




                                               

Oostaraabsche Tallen

De oostaraabschen Tallen sünd en Tallsystem, dat in de araabsche Schrift in Ägypten, Sudan, Iran, Afghanistan, Pakistan un Delen vun Indien bruukt warrt un fröher in dat ottomaansche Alphabet bruukt worrn is. Dat Pers’sche un Urdu bruukt Tallen, ...

                                               

Tallteken

En Tallteken is en Schriftteken, das bruukt warrt, üm Tallen optoschrieven. För en Tall bruukt en dorbi een oder ok mehr Talltaken un villicht ok besünnere Symbolen so as Vörteken oder Scheedteken.

                                               

Piaster

Piaster is de Beteknung van een ollen spaanschen Münt van hohen Weert. Dat hannelt sük um de Beteknung van de Peso, de Acht-Reales-Münt. Dör Hannel hett sük de Münt un de Beteknung int arabisch un noordafrikaansch Middelmeerruum utbreet. Dor gung ...

                                               

Ardipithecus

Ardipithecus is de Naam vun en Geslecht vun den Tribus Hominini mank de Familie vun de Minschenapen un warrt to de eersten Vöröllern vun den hüdigen Minschen rekent. Man to dat Geslecht Homo warrt he nich tellt. Mank de Minschenapen höört he to d ...

                                               

Australopithecina

De Australopithecina sünd en utstorvene Grupp mank de Hominini un höört to de Familie vun de Minschenapen. To düsse Grupp höört de Geslechter Ardipithecus un Australopithecus to. Wenn de so nömmten stebigen Australopithecus-Aarden to en egen Gesl ...

                                               

Australopithecus

Australopithecus is de Naam vun en Geslecht ut de Grupp vun de Australopithecina, wat bloß in Afrika vörkamen dö un wat hüdigendags al lang utstorven is. Dor höört en ganze Reeg vun Aarden to. Dat Geslecht Australopithecus warrt to den Tribus vun ...

                                               

Australopithecus afarensis

Australopithecus afarensis is de meist bekannte Aart vun dat Geslecht Australopithecus, dat al lang utstorven is. Düsse Aart hett leevt vör um un bi 4 bit 2.9 Millionen Johren in Oostafrika. Dat weer to de Tieden vun dat Pliozän. 1978 is düsse Aa ...

                                               

Homo antecessor

Homo antecessor is en utstorvene Aart vun dat Geslecht Homo. Dor warrt he mit to de Minschen rekent. Toeerst is he in Spanien funnen wurrn. He hett leevt vun dat Pliozän bit to dat Pleistozän in Eurasien un villicht ok in Afrika. Towielen warrt H ...

                                               

Homo cepranensis

Homo cepranensis is en utstorven Aart vun den Minschen. Överresten dorvun sünd in Italien funnen wurrn. Vun düsse Aart is man bloß een Brägenpann bekannt. De is 800.000 bit 900.000 Johre oolt. Dat warrt eernsthaftig betwiefelt, of de Schädel würk ...

                                               

Homo erectus

Homo erectus is en Aart mank dat Geslecht vun de Minschen, de midderwielen utstorven is. Leevt hett he vör 1.9 Millionen bit 400.000 Johren. Wohrschienlich leev he na den Homo habilis, man dat is ok mööglich, dat de beiden Aarden to desülvige Tie ...

                                               

Homo ergaster

Homo ergaster is en utstorvene Aart mank de Hominini. He höört to dat Geslecht vun de Minschen. Fundstücken, de to düsse Aart torekent weert, stammt sunnerlich ut dat ole Pleistozän un sund twuschen 1.9 un 1.4 Millionen Johre oolt. Funnen wurrn s ...

                                               

Homo habilis

Homo habilis is en utstorven Aart vun Minschen ween, de vör 2.2 bit vör 1.5 Million Johren in Oostafrika leevt hett. He warrt as Vörloper vun den Homo erectus ankeken. Homo habilis is lüttjer ween, as de hüdige Minsch. Siene Lengde warrt taxeert ...

                                               

Homo heidelbergensis

De Homo heidelbergensis is en utstorvene Aart mank dat Geslecht vun de Minschen. He hett leevt vör 800.000 bit vör 150.000 Johren. He warrt ankeken as de Vörlöper vun den Neanderdaler un, unner Umstänn, vun den Homo sapiens. De Aart stimmt ton De ...

                                               

Homo rudolfensis

Homo rudolfensis is en utstorvene Aart mank dat Geslecht vun de Minschen. Leven dö he vör um un bi 1.9 Mio. Johren. 1972 harr Richard Leakey en Schädel vun düsse Aart bi dat Rudolfmeer in Kenia funnen. Düsse Schädel besteiht ut Hunnerten vun lütt ...

                                               

Lucy (Australopithecus)

Lucy is de inoffizielle Naam vun en Skelett vun den Australopithecus afarensis, wat en Aart vun den Australopithecus is. Dor warrt se mit to de Australopithecina rekent. As all Aarden vun düsse Grupp höört se ok to den Tribus vun de Hominini mit ...

                                               

Paranthropus

Paranthropus is de nee Naam vun en Aaart mank de Hominini. He warrt to de Australopithecina rekent. Dat bedutt, dat he noch nich as en Minschen ansehn warrt, man as en Vorlöper vun den Minschen. Fröher hett he meist den Naam Stevige Australopithe ...

                                               

Pebble Tools

Pebble Tools, höört to de eersten Steenwarktüüch, de vun Minschenhand maakt wurrn sünd. Se sünd herstellt un bruukt wurrn in dat Ooldpaläolithikum vör um un bi 2.5 Millionen Johren. In de Archäologie weert se as Kennteken vun de Oldowan-Kultur an ...

                                               

Akustik

De Akustik is de Lehr vun’n Schall un sien Utbreden. As Rebeet vun de Wetenschop befaat se sik mit de vullstännige Tosamhäng, as dat Entstahn un Tügen, de Utbreden, dat Inwirken un dat Ünnersöken vun Schall. Butendem sünd ok de Wesselwirken vun S ...

                                               

Atomphysik

De Atomphysik is dat Deelrebeet vun de Physik, dat sik mit den Opbo vun de Atomen ut Atomkarn un Elektronenhüll befaat. Se ünnersocht bito ok de Wesselwirken vun de Atomen oder ok Ionen mit annere Atomen, mit Fastkörpers, mit Licht un mit magnets ...

                                               

Actinoid

De Actinoiden sünd een cheemsch Serie von ähnlich cheemsch Elementen. Fröher weer de Serie ok as Actiniden betekend. Dat hett ober nicht tosamenpasst mit de Vörsläg von de Komisschoon, de för de Utgeven von Naamen tostännig weer. Na jüm weer de E ...

                                               

Atom

En Atom is en lütt Deelken. De Naam kümmt vun dat greeksche άτομος, wat so veel heet as kanns nich tweimaken. Dat weer al de greeksche Philosoph Demokrit, de sik en Kopp mookt harr, vun wat de Saken nu so mookt sünd. He harr sik vörstellt, he het ...

                                               

Ion

En Ion is en Atom oder Molekül, wat en elektrische Ladung hett. In’n Grundtostand gifft dat jüst so veel Elektronen in de Hüll, as dat Protonen in’n Karn gifft. Dat Atom oder Molekül is denn neutral. Hett dat Deelken toveel Elektronen in sien Hül ...

                                               

Ionisatschoonsenergie

De Ionisatschoonsenergie is de Energie, de bruukt warrt, üm en Atom oder Molekül to ioniseren. Dat heet, dat en Elektron vun’t Atom oder Molekül afscheedt warrt. Allgemeen is de n-te Ionisatschoonsnergie de Energie, de opwennt warrn mutt, üm dat ...

                                               

Relativistisch Effekt

De relativistische Effekt beschrifft dat Afwieken bi de Egenschoppen vun swore Elementen vun dat, wat na herkömmlich Methoden vermoodt warrt. En begäng Bispeel dorvör is de düüdliche Ünnerscheed vun de Klöör bi de Elementen Sülver un Gold, man ok ...

                                               

Transuran

Transuran weer toeerst eenfach en Begreep för en künstlich maakt superswoor Element. Fröher hett man neemlich glövt, dat Uran hat swoorste Element is, dat in de Natur vörkummt un dorüm ok keen swoor’t Element vörkommt. Dat in bannig lütte Mengden ...

                                               

Valenzelektron

Mit Valenzelektronen warrt de Elektronen betekend, de sik in de Elektronenhüll vun en Atom op de butenste Elektronenschaal ophollt. Dormit künnt se sik an en Verbinnen mit annere Atome bedeeligen. Valenzelektronen sitt bi de chemisch Elemente, de ...

                                               

Elektrisch Leddweert

De elektrische Leddweert is de Kehrweert vun’n elektrischen Wedderstand, de nich to verwesseln is mit de elektrischen Leddanlaag, wat en Materialkonstant is. Dat Formelteken vun’n Leddweert is G, de tohöörig Maateenheit is dat Siemens mit dat Een ...

                                               

Elektrisch Stroomstärk

De elektrische Stroomstärk is en physikalsch Grött, de angifft, woveel elektrische Ladungen, also Elektronen oder Ionen in en sünnere Tiet transporteert warrt. De Stroomstärke warrt faken ok eenfach blots Stroom nöömt. Dat Formelteken is I, wat v ...

                                               

Ohmsch Gesett

Dat ohmsche Gesett beschrifft den proportschonalen Tosamenhang twüschen den Spannungsaffall U {\displaystyle U} un den elektrischen Stroom I {\displaystyle I}, de dör sünnere elektrische Leiders bi kunstante Temperatur fleten deit. Nöömt is dat G ...

                                               

Elektrodynamik

De klass’sche Elektrodynamik is dat Deelrebeet vun de Physik, dat sik mit bewegte elektrische Ladungen un mit de Tiet ännerliche elektrische un magneetsche Feller befaten deit.

                                               

Ohm (Eenheit)

Ohm is de afleddt SI-Eenheit vun’n elektrischen Wedderstand. Dat Eenheitenteken för dat Ohm is dat grote greeksche Omega Ω. Nöömt is de Eenheit na den düütschen Physiker Georg Simon Ohm, na denn ok dat Ohmsche Gesett nöömt is. Dat Gesett stellt e ...

                                               

Feernorden

De Feernorden is en Begreep ut de Fastkörperphysik. Se beschrifft de Anorden vun Atomen oder Molekülen in een Faststoff, de anners as in Nahorden – wo de Anorden vun de Deelken blots in de Naverschap regelmatig is - de en lieke un regelmatige Ver ...

                                               

Nahorden

Nahorden is en Begreep ut de Fastkörperphysik, de en regelmatig Anorden von Deelken beschrifft, de man blots in de Nöög von en Betogsdeelken tostannen kummt. Dat bedröppt t. B. en Molekül in en Fletigkeit oder en Atom in en Faststoff. To’t Beschr ...

                                               

Karnphysik

De Karnphysik is en wetenschopplich Deelrebeet vun de Physik, dat sik mit den Opbo un de Egenschoppen vun Atomkarns befaten deit. De Feller Hoochenergiephysik un Elementardeelkenphysik weern fröher ok vun de Karnphysik behannelt, hebbt sik mit de ...

                                               

Aktivität (Physik)

De Aktivität vun en radioaktiven Stoffmengde beschrifft in de Physik de Tall vun Verfallsvörgäng betogen op en Tieteenheit. Se is dormit en physikaalsch Grött. Ehr Formelteken is A oder ok R. De Aktivität warrt in’t SI-System mit de Eenheit Becqu ...

                                               

Baryonentall

De Baryonentall is en Quantentall un dormit en Begreep ut de Karnphysik, de sik mit de Elementardeelken befaat. De Baryonentall is 1 / 3 för Quarks, - 1 / 3 för Antiquarks un 0 för Leptonen. Baryonen as dat Proton un dat Neutron hebbt dormit de B ...

                                               

Curie (Eenheit)

Dat Curie is en olle Eenheit vun de Aktivität vun en radioaktiven Stoff. To’n Övergang is de Eenheit noch bit 1985 bruukt worrn, aver dann is de ne’e SI-Eenheit Becquerel an de Steed peddt. Vundaag warrt dat Curie blots noch in de Warkstoffproov ...

                                               

Deuterium

Deuterium is neven Protium un Tritium en Isotop vun’n Waterstoff. Sien Atomkarn warrt ok Deuteron nöömt. Nipp un nau warrt Deuterium mit dat Teken 2 H schreven, aver in Formeln warrt vun wegen de Eenfachheit faken ok D bruukt. Deuterium is 1931 v ...

                                               

Fajans-soddysch Schuuvsätz

De fajans-soddyschen Schuuvsätz sünd Regeln, de 1913 vun Kasimir Fajans un Frederick Soddy opstellt worrn sünd. Se beschrieft, woans sik de Atom- un Massentall bi’n radioaktiven Verfall ännern doot. Wat dat mit disse Regeln op sik harr, is later ...

                                               

Gluon

In de Deelkenphysik sünd Gluonen lütte Elementardeelken, de indirekt för’t Antehn vun Protonen un Neutronen in’n Atomkarn verantwoortliche sünd. Se warrt mit at Teen g opschreven. De Gluonen sünd also de Liekbosonen Uttuuschdeelken vun de Starke ...

                                               

Gray (Eenheit)

Dat Gray is en physikaalsch Grött, de vun de SI-Eenheiten Joule un Kilogramm afleidt is. Se gifft de Energiedosis an, de dör ioniseeren Strahlen tostannen kummt un beschrifft de Energie, de pro Masse afsorbeert warrt. Ok de Kerma warrt in Gray me ...

                                               

Isobar (Karnphysik)

As Isobaren warrt in de Karnphysik Atomkarns betekent, de glieke Masse opwiesen doot. Dat heet, de Tall vun Neutronen un Protonen tosamen is bi disse Karns gliek groot. De Bestännigkeit vun en Atomkarn hangt vun de Proportschoon twüschen de Proto ...

                                               

Magisch Tall (Physik)

De Magischen Tallen sünd in de Karnphysik de Tallen vun Neutronen un Protonen in een Atomkarn, bi den de Schalen in’t Schalenmodell vun’n Atomkarn vull besett sünd – dat is nich to verwesseln mit de Schalenmodell vun de Elektronen, de Hüll vun en ...

                                               

Neutrinooszillatschoon

As Neutrinooszillatschoon warrt in de Physik de Ümmwanneln twüschen de dree Elementardeelken Elektron-, Myon- un Tau-Neutrino vun wegen quantenmechaansch Vörgäng betekent. Se is vun Bedüden, as se opwiest, dat Neutrinos en Masse bargt. Dat hett w ...

                                               

Nukleon

Nukleonen betekend de Deelken, ut de Atomkarns tohopensett sünd. Dat sünd de Protonen un de Neutronen, de beid to de Grupp vun de Hadronen tellt, wiel se ut de noch lütteren Quarks bestahn doot. In’n wieter’n Sinn warrt ok de Antiprotonen un Anti ...

                                               

Nuklid

As en Atomkarn oder ok Nuklid warrt in de Karn- un Atomphysik de binnere Deel vun en Atom betekent. De Elektronenhüll speelt dorbi also keen Rull. En Atomkarn sett sik ut de Nukleonen tohopen, dat sünd de Protonen un de Neutronen. En Nuklid hett ...

                                               

Poorbilln (Physik)

Poorbilln beschrifft in de Physik den Vörgang, dat sik ut en energieriek Photon en Poor ut Deelken un Antideelken billt. De Energie vun’t Photon mutt dorbi tomindst so groot wesen, as de Summ vun de Rohenergien vun de to tügen Deelken. En Sünnerf ...

                                               

Proton

En Proton is en lütt Deelken, wat to de Baryonen höört. Dat Symbol is p. Tosomen mit de Neutronens sünd de Protonens de Bausteen vun den Atomkarn. Beid tosomen warrn Nukleonens naamt. De elektrisch Laden is positiv. De Tall vun de Protonen in den ...

                                               

Quark (Physik)

Quarks hebbt den Spin ½ un höört dormit to de Fermionen. Se gellt hüüt tosamen mit de Leptonen un de Liekbosonen as de fundamentalen Bostenen, ut de all de Materie opboet is. So bestaht to’n Bispeel Baryonen ut dree Quarks un Mesonen ut een Quark ...

                                               

Rad (Eenheit)

Dat Rad, vun’t engelsche r adiation a bsorbed d ose, is en oole Eenheit för de absorbeerte Strahlendosis, also de Energiedosis. Se weer 1953 vun de ICRU as 100 erg/g fastleggt. De Eenheit warrt aver siet 1977 – in de Medizin siet 1985 – nich mehr ...